RANH GIỚI MONG MANH

RANH GIỚI MONG MANH

Muốn đi mót lạc phải qua bên kia sông. Làng tôi ở bên này sông. Qua sông phải ngồi xuồng. Những chiếc xuồng ván gỗ, nhỏ, mỏng chòng chành gồng mình chở những đám người qua sông. Đi mót lạc cũng là lần đầu tôi được đi xuồng. Sợ. Tôi vừa bước lên xuồng người chèo xuồng đã kêu ngồi xuống. Bến phà gì mà xoáy nước quá chừng. Tôi nhìn phát khiếp. Đó là tôi còn biết bơi.

1. Trên phà:

-         Bữa nay về là được 1 tạ rồi đấy – Người đàn bà khỏe nhất làng tôi, vừa bấm đầu ngón tay tính ngày rồi dừng lại ở 10 ngày, vừa nói.

-         Bà nhiều hơn tôi rồi đấy. Tôi cũng đi chục ngày mà được có 70 cân à.

-         Chắc nhà bà ăn nhiều. Chơ nhà tui có ăn hột mô mô. Được nhiêu là tui ngồi canh, phơi khô cất vô sập hết – Những lời qua tiếng lại, tiếng địa phương xứ gió Lào khô hơn chả cỏ cháy mùa nắng nóng trên 40 độ. Mới 5h rưỡi sáng nhưng xứ ấy mặt trời đã đổ cả thảm nắng lên sông Lam. Những đôi mắt người sang sông sáng sơm đã bắt đầu nheo lại tránh bớt cái nắng.

-         Ngồi xuống – Người chèo xuồng qua sông đưa bai chèo đánh cốc lên đầu tôi, con bé mới học lớp 5 cao lêu nghêu như cây sào đang sợ xanh mặt trước sự cuồn cuộn của xoáy nước trên bến sông khi con xuồng quay đầu để qua sông. Tôi nhớ, mình đã nén tiếng lẩm bẩm “Cho cháu xuống” nhưng nó vừa tụt ra khỏi cổ họng là cụt hơi. Không phải vì tôi không đủ sức phát rõ ràng từng tiếng. Mà vì tôi nhớ đến mẹ tôi. Mẹ tôi cần đôi chân. Tôi cần tiền chạy thuốc cho đôi chân của mẹ.

Một buổi chiều.

Cha tôi đánh mẹ tôi què chân rồi bỏ ba mẹ con tôi mà đi. Nghe nói cha đi vô nam. Miền nam với con nhóc 12 tuổi như tôi lúc đó là nơi là phải lội qua hàng trăm con sông như sông Lam, qua hàng trăm quả đồi như đồi ông Độc – bãi tha ma, qua hàng trăm ngọn núi đá vôi như đỉnh Kim Nhan, đỉnh cao nhất làng tôi. Miền nam là nơi đi qua nhiều cái mênh mông, sợ hãi, cao ngút như vậy. Nên trong tôi, cha tôi không thể đi tới. Vậy nên trong tôi, hoặc là ông đã chết. Hoặc là ông sẽ trở về. Nhưng cha không thể chết. Có thể cha tới miền nam như người làng nói. Mẹ tôi thì thường nói “Chồng chết rồi. Thằng cha chúng nó chết rồi”, khi những đám phu đổi muối từ dưới xuôi lên lỡ hỏi thăm gia cảnh. Hoặc vô tình em tôi có hỏi đến cha, mẹ tôi làm như điếc.

2. Trên bãi lạc:

-         Mi tên chi? Mấy tuổi.

-         Dạ, cháu cháu… cháu tên Lạc con mẹ Quan. Cháu 12 tuổi.

-         Lạc Quan hả. Thế nhà mi ở mô mà sang đây mót lạc?

-         Nhà cháu ở bên tê sông tề - Tôi nhìn phía tôi đã qua sông. Nhưng bốn bề đều là bãi lạc mênh mông, tít tắp. Nơi thì đám lạc đã thu hoặc chỉ còn trơ cát và cùi lạc. Nơi thì còn xanh rì màu lá lạc. Nơi thì đám trâu cầy đang kéo cày để bẩy những củ lạc im ỉm dưới đất cát.

-         Răng mi mót mà láo. Mi nỏ thấy cả đám lạc này chưa nhổ hay răng mà dám thò tay vô nhổ?

-         Dạ, cháu… cháu chỉ nhìn dưới chân. Bên ni là đường đi, không có…

Tôi đã cố giải thích cho người ta hiểu là tôi đang đi trên con đường mòn. Đường mòn ở góc đám ruộng lạc, bị cắt mấy cây lạc, số còn lại bị dẫm mòn thành đường. Nên cả đoạn đó chỉ có vài ba cây lạc lèo tèo. Tôi tưởng là người ta thu hoặch sót nên nhổ chứ không cố ý trộm.

-         Rứa mi đi qua sông lúc mấy giờ? Sáng ăn chi chưa?

-         Dạ, cháu đạp xe đạp qua hai quả đồi, qua hai khúc rạnh thì đến bến phà sang sông. Lúc đó thì cháu biết là gần 6h vì mặt trời chói thế là giờ cháu đi học. Cháu ăn sáng rồi.

-         Mi ăn mấy chén?

-         Cháu ăn ba củ khoai – Chả trách hoa mắt nhìn đám lạc chưa nhổ thành nhổ rồi. Vừa nói, người đàn ông đó vừa lắc đầu.

Người đàn ông cao lớn, da ngăm đen nhìn tôi. Hai mắt tôi đã không ngăn được sự tuôn chảy vì sợ. Tôi sợ người ta nhốt tôi lại giữa cánh đồng như có lần tôi trộm lá quế nhà bảo vệ xóm. Bị trói dưới gốc cây quế giữa trưa đến tôi đã khát cháy cổ. Không phải vì tôi sợ nắng. Sợ bãi tha ma. Sợ khát. Mà vì em tôi ở nhà cần tôi. Vì chân mẹ tôi đang cần tôi.

Người đàn ông ấy quay đi, bảo tôi đứng yên đó. Lúc quay lại người đàn ông ấy quật xuống đất một bó lạc từ trên vai. Tôi tưởng người ta sẽ phạt tôi, bắt tôi vặt lạc cho họ. Nhưng không.

-         Ngồi lắt đi. Chắc đủ sức vác chừng ni thôi. Rồi về ăn cơm.

Người đàn ông đó còn cho tôi mấy trái chuối. Mắt tôi đã hoa lên vì nắng ư? Tôi đưa tay dụi mắt. Là thật.

Đứa bé chắc bằng tuổi tôi chạy từ xa, nó vừa gọi “cha, cha… mẹ kêu lấy nước”. Tôi vừa ngồi tách những củ lạc chắc nịch, to và mây mẩy khỏi đám rễ chùm lằng nhằng của chúng, vừa bỏ vào giỏ vừa nghĩ. Nếu tôi có cha ở đây, tôi cũng sẽ kêu ông ấy lấy cho tôi một chai nước. Tôi đánh ực, nuốt khan.

Đó là hôm tôi mót được nhiều lạc nhất, trong đời đi mót lạc của tôi. Hôm đó về, mẹ bảo tôi rửa một mớ luộc cho các em ăn. Mẹ chỉ ăn mấy củ, rồi quay đi lặng giấu giọt nước mắt đã lăn đến cổ ngực, chắc đậu ở tận rốn mẹ. Mùi lạc luộc thơm phức bốc lên, đến giờ tôi còn nhớ. Cuối mùa lạc đó. Tôi cũng đã thu được hai bì lạc. Tôi không nhớ mình đã qua sông mấy lần. Tôi chỉ nhớ duy lần đầu tôi bị người đưa xuồng gõ vào đầu. Còn lại tôi đều ngoan ngoãn ngồi im không đòi xuống nữa.

Mấy tháng sau chân mẹ tôi đi lại không cần vịn đâu hay nhảy lò cò nữa. Tôi đi học lại. Năm đó tôi thi tốt nghiệp lên cấp 2 bị rớt. Vậy là tôi học hai năm lớp 5.

Khi cha tôi đi, tôi còn nhớ còn đám lúa cuối cùng trong chum ông cũng bán hết. Nhà không còn thứ gì ăn. Đám ngô dưới vườn còn đương nụ. Mấy vồng khoai lang tím còn chưa bén vồng. Mẹ tôi gãy chân phải chạy thuốc. Cần tiền.

3. Bữa cơm chiều.

Tôi còn nhớ như in cái chiều tối hôm đó. Hôm mà từ đó, mẹ tôi không nhắc về cha nữa. Hoặc nói cha đã chết. Cha tôi đi kéo gỗ trong rừng từ sáng. Những khúc gỗ to như cột nhà. Con trâu kéo thè lưỡi đòi nước uống vừa phình bụng ra thóp bụng vào thở phì phò. Phía vai nó đỏ au máu vì ách kéo và dây kéo riết cổ nó. Tôi dắt trâu xuống khe cho nó uống. Trở lên chơi với em út còn bò giữa sàn đất lem luốc.

Mẹ tôi bận cuốc nương từ chiều để trồng khoai. Tôi chăm chăm nát mấy vồng khoai của mẹ nên bị mẹ quật cho mấy roi vào mông. Nhưng mẹ đánh không đau.

Mẹ nghỉ làm vườn khi trời chạng vạng. Cha tôi về, khát. Ấm nước cha đưa lên miệng, khỏi cần rót ra chén. Hết. Cha tôi dốc ngược ấm cũng chẳng có giọt nước chè xanh nào chảy ra. Cha quẳng cái ấm siêu xoảng xuống vườn. Ra giếng, cha múc một gàu nước. Tôi thấy cha uống cạn nửa gàu. Rồi mẹ tôi dọn cơm.

Chiếc bàn ăn cơm bằng tre bỗng vụt vèo xuống vườn nốt. Nồi niêu chén bát đều xuống vườn. Hôm sau chính tay tôi nhặt những chiếc nồi méo đó lên gò lại.

Tôi không hiểu sao lại thế. Dù rằng mọi lần cha chỉ đánh mẹ sau khi họ cãi vã hồi lâu. Sau khi họ lớn tiếng om sòm. Khi cha tôi kêu mẹ tôi câm đi mẹ càng nói nhiều và hét to. Lúc đó thì cha tôi im hẳn, vớ được cái gì là liệng vào mẹ tôi thứ đó.

Lớn lên tôi mới hiểu, mẹ tôi nói vì cha tôi thấy cơm độn ngô quá nhiều. Mẹ tôi lại xéo đều, xới đều toàn bộ. Lẽ ra như mọi lần mẹ sẽ để phần cơm trắng dưới đáy nồi, không xéo đều dành cho cha khi ông đi làm gỗ về.

Nhưng hôm ấy mẹ quá sợ phần ngô rồi. Mẹ vẫn thường ăn ngô. Phần trên cùng của nồi cơm. Phần lưng giữa xéo đều cho chị em tôi. Phần đáy nồi cơm trắng, có độn ngô thì rất ít, dành cha.

Nhưng hôm đó, mẹ tôi quá sợ cơm chỉ toàn ngô nên xéo đều.

Cha tôi đã hơi mạnh tay so với những lần đánh mẹ trước. Không phải bằng tay, không bằng điếu hút thuốc, không bằng roi nữa. Cha đánh bằng đòn gánh. Mẹ tôi gãy chân. Vì sợ đòn gánh chạy quẳng vào quang gánh nên té. Hôm sau cha gánh hai bì lúa cuối đi bán. Và ông không trở về nữa.

Bây giờ, hai chục năm trôi qua tôi vẫn chưa gặp lại cha. Mẹ tôi thành bà ngoại. Ở với em út ở quê. Tôi lên phố. Con bé mót lạc năm nào giờ là cô giáo dạy Văn.

Mỗi năm giảng văn đến bài Mùa Lạc của Nguyễn Khải, đoạn triết lí: “Ở đời không có bước đường cùng, chỉ có những ranh giới…” tôi lại dừng lại rất lâu. Học sinh có em tinh tế nhận ra góc khuyết trong lòng tôi. Nhưng tôi chưa từng kể về góc khuyết đó, cho học trò của mình nghe. Có lẽ, tôi nên can đảm hơn. Nguyễn Khải nói chỉ có những ranh giới… tôi cần tin điều đó. Tôi chỉ tiếc nhà văn đã không còn để trả lời dùm tôi, cần bao nhiêu thời gian để một người đàn ông như cha tôi, vượt qua được ranh giới chính ông tạo ra.

Trong giấc mơ tôi, thỉnh thoảng cha vẫn về trong đêm, chỉ lặng nhìn chúng tôi rồi trốn đi.