DÂN TỈNH LẺ

DÂN TỈNH LẺ

Trong facebook của Lụa, cô thay đổi hình ảnh đại diện hàng tuần có khi vài ngày nếu có hình mới đẹp. Nhưng hình nền cô chưa một lần thay đổi, là câu nói: “Tôi sinh ra ở nông thôn, mẹ tôi là nông dân” (Nguyễn Huy Thiệp) được viết kiểu thư pháp trên giấy gió. Có vẻ như Lụa luôn tự biết mình là ai, đến từ đâu. Chắc như vậy, cô thấy mình đáng tự hào. Vì cô nghĩ điều đáng khâm phục ở con người không từ chỗ họ từ đâu đến mà họ đã đến như thế nào và sống với cuộc đời đang sống ra sao. Cô cũng lấy ngày hôm qua làm điểm tựa cho hôm nay bằng thái độ trân trọng nó. Và cô biết phải làm gì có ý nghĩa. Nhất là có ý nghĩa đối với bản thân cô.

Tuổi thơ của Lụa còn lại trong những kí ức đẹp, hồn nhiên bên cạnh những nỗi buồn của gia đình, bè bạn thuở hàn vi. Hình ảnh bữa cơm độn ngô hay hấp khoai còn nửa thật, nửa ảo trong kí ức, nhưng điều không thể phai mờ là những bữa cơm độn khoai với dưa cà muối vừa chua vừa mặn ấy lại rộn những tiếng cười. Có khi một củ khoai bẻ đôi bẻ ba. Cho đến ngày anh em cô đều đi học và lập nghiệp trời Nam. Cha mẹ thì vất vả, quần quật suốt ngày với đồng lúa, ao cá, nương ngô, ruộng khoai rồi mùa nông nhàn lại vào rừng đốn củi về bán, có khi hết việc còn vào nông trường chè cuốc cỏ, hái chè thuê cho người ta để có tiền cho anh em Lụa học. Bốn đứa học mà cha mẹ cô chỉ trông cậy vào ruộng vườn mùa được mùa mất mùa bởi bão, lũ, sâu, bệnh cũng khốn khó vô vàn. Có khi đi làm về thấy sân đổ lá mít vàng cả ngõ, thêm mấy chú gà tiện đường đi toilet ngay giữa sân, ông Lâm bố Lụa quát ầm. Nhà tôi không sát vách nhà cô, cách cả con suối Khe Đá nhưng chốn đồng bằng này vẫn nghe rõ mồn một:

-         Mấy đứa đi học về không quét được cái nhà là răng.

-         Dạ con… vừa thay áo xong. Anh cả của Lụa nói.

-         Con vừa nhóm bếp, định chờ cơm sôi, ra quét thì cha về. Chị gái cô cũng rón rén lên tiếng

-         Con, con tìm chổi mà nỏ chộ. Lụa nói.

Chỉ bé út là nín thin. Tôi và anh cả vẫn thường trèo lên cây ổi xem ông Lâm quát anh em nhà Lụa, coi như đã biết được bí mật của anh em nhà nó để chọc ghẹo khi bị lố lúc cùng chơi ván ô ăn quan, trốn tìm…

Mấy anh em cô hồi đó còn dại, toàn đành hanh nhau, mỗi việc quét nhà mà đứa nào cũng “nhường” cho nhau. Cũng giống như anh em nhà tôi vậy, thương nhau phải biết.

          Thường, thấy Lụa ham học, mẹ cô động viên. Bà bảo sẽ hy sinh, chịu khổ nhưng không để con cái thất học. Thế mà nhiều khi đi làm về mệt, nhà nông lại lắm việc vặt không tên, việc nào cũng đến tay bà, bà cũng tiêu cực: “bỏ học về đi làm. Con gái học gì nhiều”. Lụa chỉ biết nín lặng, nhiều lúc cô bỏ dở bài học mà đi làm việc cùng mẹ. Trong lòng cô chỉ có một khát vọng – khát vọng thoát khỏi cảnh cấy cày như mẹ cha. Cô không còn cách nào khác ngoài việc lao vào học. Cái chí thoát khỏi cảnh cấy cày khiến cô thành con nhỏ suốt ngày chỉ có sách vở. Mỗi bận tôi rủ đi mót lạc ngoài bờ sông cô chỉ nói: “mót lạc chỉ làm ta no được bữa hôm nay, còn ngày mai lại đói. Phải làm cái chi cho ngày mai được no, bựa ni có đói cũng chấp nhận”. Cô nói giọng xứ Nghệ nhấn mạnh từng từ một. Nhiều lúc tôi cũng thấy mình khờ khi chơi với Lụa. Sao cũng ăn cơm độn ngô như nhau, có khi ăn khoai với dưa chua mà sao nó suy nghĩ được những điều làm tôi phải xấu hổ. Con người sinh ra có phải đã hơn nhau hay không rồi. Mãi sau này tôi mới biết, tại cô hay nghĩ, lúc nào cái mặt cũng đăm chiêu vẻ suy tư nên cô nghĩ được những điều mà có ăn thêm cả tạ gạo, chum khoai tôi cũng chả nghĩ ra. Đôi lúc được đọc trộm những bài thơ cô viết về ước mơ, về mẹ trong nhật kí cô dấu kĩ trong bàn học mà tôi rụt sùi. Tôi tự hỏi sao Lụa lại sâu sắc và tình cảm đến thế. Sao cô có cái đầu tỉnh táo thế; có lúc thơ cô như những chân lý. Có dịp sẽ kể sau.

Lụa là đứa đầu tiên ở làng chúng tôi đậu đại học. Cô luôn được học bổng các kì học và lại học sư phạm nên cha mẹ cô cũng chả phải chu cấp nhiều. Lụa trở thành tấm gương sống cho các bà mẹ làng dạy con: “sang nhà ông Lâm mà học cái Lụa. Nó giỏi giang rứa chứ như chúng bay thì chỉ tội ăn bám cha mẹ”. Nhất là khi tốt nghiệp, Lâm được giữ lại trường, tiếng cô vang tới tận làng Hậu, cách làng tôi cả con kênh Linh Cảm và cánh đồng Ma rùng rợn chỉ có bãi tha ma, không bóng một túp lều. Có bận bọn tết, bọn trẻ làng Hậu hi hữu chạy lên làng Tiền chúng tôi hỏi thăm cô Lụa, chúng muốn biết mặt Lụa thế nào mà giỏi thế.

Lại nói về Lụa, được ở lại khoa là niềm vinh dự và hạnh phúc vô bờ của cô nhưng cũng không ít lời thị phi. Trong lúc ở nhà bao gia đình, làng xóm đang xôn xao ra vào, xem cô là niềm hãnh diện cho cả làng, nhất là cha mẹ cô đi đâu cũng khoe cái Lụa học giỏi, ngoan ngoãn, được làm giảng viên đại học thì trong trường cô phải đối mặt với những kẻ ghen ăn, tức ở. Có khi đứa bạn đi trường về mách với Lụa rằng ở cơ quan có đứa bảo cô ngủ với sếp mới được lão đỡ đầu cho chân văn thư trong khoa; lại có khi chính tai cô nghe khi ngồi trong toilet của trường:

-         Chúng mày thấy nhỏ mới về khoa không. Nó mới tốt nghiệp thôi đã chiễm chệ ngồi trong khoa rồi đó. Giọng vịt đực nói.

-         Thì đã sao. Miễn là có năng lực. Giọng trong trẻo nói.

-         Nó có tài đấy. Một giọng nữ ồm ồm nói.

-         Tài năng gì nó. Chẳng qua chịu khó mò mẫm, lại giọng ồm ồm.

-         Ừ phải đó, chẳng qua nó suốt ngày chúi mũi trên thư viện. Giọng nữa nam nửa bắc lâu lâu cũng làm câu.

-         Nhưng công nhận nó sáng tạo, lại nhã tính, không chảnh như nhỏ Yến Nhi.

-         Giỏi dang gì dân tỉnh lẻ ấy. Nó có chân văn thư trong trường chẳng qua nhờ lẻo mép.

-         Nhỏ nhà quê đó mà lẻo mép á, có mà nịnh bợ. Nghe bảo nó sắp được chuyển lên nghạch giảng viên rồi đấy. Học lên cao học là ok.

-         Thiệt á, dân tỉnh lẻ luồn lẻo nhanh dẻo thế cơ á. 

Lụa cũng không bận lòng nhiều vì cô biết mình đã vươn lên như thế nào. Cô nhớ đợt làm tổ chức thi với thầy trưởng phòng Đào tạo, thầy cũng hỏi:

-         Cô này mới về trường thì phải.

-         Dạ con mới về thầy.

-         Thế cô con ai, cháu ai?

-         Dạ, bố mẹ con làm nông ở quê.

-         Không, ý tôi người đỡ đầu của cô ở trường này cơ?.

-         Dạ, con không có.

-         Ơ hay, hồ sơ của mấy đứa thầy nắm hết. Chỉ có điều thầy quên thôi.

Ở trong khoa Lụa cũng lép vế nhiều. Làm đúng cũng bị la, sai thì bị chửi, nhiều lúc những việc không phải của cô cũng đổ dòn cho cô cả. Nhiều khi cũng tủi, cái xã hội này là xã hội nào rồi mà còn chế độ “tự trị”, “gia đình trị”. Giảng viên trong trường không con cũng cháu của các thầy cô. Giảng viên mới khoa Hóa là con thầy khoa Văn. “Ông trẻ” này còn có “tiền sử” bị đuổi học ở Sài Gòn, về trường cha đỡ đầu cho đi học lại, rồi ở lại khoa luôn. Rồi con cô khoa Sử học tại chức cũng làm văn thư khoa Sử… Thế sao không nói là trường đại học “gia đình trị” cho chính xác. Như khóa thạc sĩ vừa tốt nghiệp năm nay, thủ khoa bảo vệ luận văn 9.5 không giữ lại trường, lại đi nhận một cử nhân vừa tốt nghiệp bằng khá, rồi nuôi tân cử nhân này đi học thạc sĩ thêm hai năm nữa, … chỉ vì tân cử nhân này là chỗ con cháu gì đó của ông hiệu trưởng trường. Thiệt thòi cho những người có năng lực nhưng “sinh ra ở nông thôn, mẹ là nông dân” (Nguyễn Huy Thiệp) hay chả “con ai cháu ai” cả. Biết thế, Lụa luôn biết muốn có tiếng nói cô phải làm gì. Cô luôn tỉnh táo, tỉnh táo và biết thân phận mình, thậm chí cô có thiện cảm, đúng hơn là có cảm tình đặc biệt với Kha, chàng thanh niên điển trai làm bí thư đoàn trường cô cũng làm ngơ, cố dấu. Cô không muốn bị người ta nói đũa mốc – mâm son. Cô chỉ biết cố gắng bằng chính con người thực của mình, sống tự nhiên, chân chất, hết mình với công việc và mọi người. Cô nghĩ thế là đủ. Thời gian minh chứng được cho năng lực của cô. Năng lực ấy cho Lụa một chỗ dựa vững chắc không kém gì những đứa con ông nọ bà kia, đi học mà ăn mặc như đi diễn thời trang. Lụa cũng thực sự chứng minh được sức hút và năng lực của mình khi cô lại tốt nghiệp thủ khoa thạc sĩ sau hai năm vừa học vừa làm ở môi trường ấy. Lúc này, các Cô Chiêu con ông này, bà nọ trong trường cùng lứa với Lụa đều thích anh Kha, bí thư đoàn trường. Anh có sức ảnh hưởng với các cô gái trẻ, thành mục tiêu của họ không chỉ vì vẻ ngoài hấp dẫn, khuôn mặt vuông, sáng rực với đôi mắt tròn to, bờ môi đầy đặn, đỏ au như môi thiếu nữ mười lăm, mà còn có vóc dáng siêu mẫu. Đã thế tính tình lại hòa đồng, nhã nhặn và thông minh. Khi Lụa tốt nghiệp thạc sĩ cũng là lúc Kha nói với cô những lời anh đã ấp ủ bấy lâu:

-         Lâu nay em cũng xem anh như người anh đáng tin cậy, anh biết. Nhưng một điều anh biết rõ hơn là anh muốn em cùng anh đi về một hướng.

-         Em, em…

Lụa ngập ngừng. Cũng có lý, khi bao nàng tiểu thư xinh đẹp, con nhà gia thế bủa vây Kha, coi anh là mục tiêu anh lại để ý đến một đứa nhà quê quanh năm chỉ biết mặc áo dài như cô. Thực lòng cô cũng xem anh như một thần tượng như bao cô gái khác, cô cũng mơ điều diệu vời. Và may mắn cho cô giấc mơ ấy lại mỉm cười với Lụa.. Có lúc, cô không dám nghĩ đó là sự thật. Cô chỉ là một đứa dân tỉnh lẻ, “phi cao đẳng bất thành…” cha ông xưa đã dạy, thấy ứng xử của các Cô Chiêu khi lấy lòng Kha, cô lại càng không nghĩ vài lời chào hỏi xã dao của mình có lực hút mạnh hơn những lời đường mật kia.

Lúc hạnh phúc bất ngờ tưởng làm cô nghẹt thơ thì cô chỉ lặng im. Sự lặng im đó như chính ý chí nghị lực và bản tính người nhà quê cố hữu trong cô. Anh biết sự lặng im của cô lúc này không phải là sự từ chối mà chỉ là không biết nói gì hơn. Sự lặng im đôi khi cũng là một lời cảm ơn bao hàm sự đồng ý.

Ba tháng sau, anh đưa cô về thăm nhà. Anh dẫn cô đến gặp mẹ, cô chỉ mới cúi đầu nói tiếng “con chào bác” thì anh tiếp lời:

-         Thưa mẹ, đây là Lụa, bạn gái con. Cảm giác của cô lúc đó là anh cũng chỉ xem cô là một đứa nhà quê, thậm chí giao tiếp cũng phải đỡ lời.

Mẹ Kha nhìn Lụa một lượt từ đầu đến chân, dừng lại ở một điểm nào đó trên khuôn mặt cô, nói:

-         Bố mẹ con  làm gì?

Lụa lại nhớ lời ông trưởng phòng Đào tạo đã từng hỏi cô câu hỏi đầu tiên: “Cô con ai cháu ai”. Trong dầu Lụa như choàng tỉnh, mọi việc dường như không đơn giản như cô nghĩ. Người ta không quan tâm mình thế nào, yêu con họ ra sao. Người ta cũng không quan tâm trong lòng cô đang nghĩ gì. Họ chỉ muốn biết cô con cái nhà ai, xuất thân thế nào rồi mới nói chuyện tiếp. Kha nhanh chóng đỡ lời cô: “Thưa mẹ, cha mẹ cô ấy là nhà giáo nghỉ hưu ở thành phố Vinh, ngoài Nghệ An, gần chỗ gia đình mình đi thăm làng Sen quê Bác đó mẹ”. Cô thất vọng về anh vô cùng. Anh cũng giống ba mẹ anh cả thôi. Họ không muốn chấp nhận hiện thực rằng người yêu, con dâu họ là một đứa nhà quê, có cha mẹ là nông dân quanh năm chân lấm tay bùn không biết đến tri thức văn minh. Trong lòng Lụa luôn nghĩ, cô sống tốt thì được mọi người yêu thương và chấp nhận. Nhưng có vẻ như cô quá ngây thơ, đơn giản. Cuộc sống văn minh tưởng vô ranh giới này lại ngầm chứa những làn ranh rõ ràng. Những làn ranh có khi vô tình khi hữu ý. Dù vô tình hay có ý thì cái làn ranh đó cũng làm tổn thương nó, rằng nó chỉ là dân tỉnh lẻ. Rằng cô chỉ là một đứa nhà quê. Rằng nhà anh là một gia đình có thế. Và rằng “phi cao đẳng bất thành…”.

Hôm đó, vì giữ thể diện cho anh trước mẹ anh Lụa đã im lặng. Khi anh đưa cô về, trong quán nước ven đường Lụa thẳng thắn với anh: “Phi cao đẳng bất thành phu phụ”. Có lẽ anh nên tìm người con gái đăng đối với nhà anh hơn. Em không đủ tự tin. Từ nay xem như mình chưa hề có tình cảm. Lụa chối bỏ trái tim đang đau nhói của mình, nhưng cô chẳng buồn, không đau vì mối tình này. Nó cũng chỉ mới bắt đầu, chưa có gì sâu đậm. Cô chỉ đau khi nghĩ về xã hội mình đang sống, môi trường mình đang dốc cả sức khỏe, tuổi trẻ này và những con người đồng nghiệp của mình kia. Và cái mình đang cố cống hiến, vun đắp... tất cả đều xem mình là dân tỉnh lẻ, đứa nhà quê. Trong đầu họ chỉ có các tính toán được – mất; hơn – thua; công danh và địa vị… Họ không hề biết đến giá trị của nhân phẩm, sự nỗ lực. Họ cũng không quan tâm đến cái thực đang hiện hữu mà chỉ xem cái gốc gác. Họ không biết có những cây tuy cái gốc nhỏ bé cằn cỗi bám vúi trên đá sỏi nhưng vẫn cho những quả ngọt.

Trong Facebook Ngày Mới của mình, Lụa chia sẻ: “cố gắng không phải để thành một người thành công mà để thành người có giá trị”. Nhiều người hứng thú với điều này và bình luận. Cô ấn like bình luận: “thành công đôi khi phải nhận lời dèm pha; nhưng giá trị ta có sẽ đánh bật mọi dèm pha đó”.